هشدار درباره آبخوان‌های فارس؛ نرخ فرونشست در بخش‌هایی از مرودشت به ۳۰ سانتی‌متر رسید

به گزارش آونگ پرس، مریم دهقانی در یک سخنرانی علمی که با حضور صاحب‌نظران دانشگاه و صنعت آب، پژوهشگران و دانشجویان به میزبانی شرکت آب منطقه‌ای فارس برگزار شد، با تشریح وضعیت فرونشست در ایران و فارس، برداشت بیش از ظرفیت از منابع آب زیرزمینی را عامل اصلی تشدید این پدیده دانست.
به گفته این استاد دانشگاه، در چهار دهه گذشته بیش از ۹۰ درصد برداشت از منابع آب زیرزمینی برای تأمین نیازهای کشاورزی انجام شده است؛ روندی که با کاهش ذخیره آبخوان‌ها، زمینه فشرده‌شدن لایه‌های زمین و در نتیجه فرونشست را فراهم می‌کند.
مرودشت؛ بحرانی‌ترین دشت فارس
دهقانی با اشاره به نتایج تحقیقات انجام‌شده گفت ۷۰ پهنه در کشور با مخاطرات فرونشست شناسایی شده‌اند و فارس پس از خراسان رضوی، کرمان و گلستان، چهارمین استان از نظر مواجهه با فرونشست جدی است.
او افزود بر اساس داده‌های مربوط به سال ۲۰۲۳، دشت مرودشت با وسعت حدود ۷۳۰۰ کیلومتر مربع، وخیم‌ترین وضعیت فرونشست را در فارس دارد و حداکثر نرخ فرونشست در بخش‌هایی از این دشت به ۳۰ سانتی‌متر در سال می‌رسد.
محدوده بیضا، به گفته دهقانی، بحرانی‌ترین بخش دشت مرودشت است. او همچنین با اشاره به گستره این پدیده گفت بخش عمده شهر مرودشت، به استثنای محدوده‌ای کوچک در مرکز شهر، در معرض فرونشست قرار دارد.
فرونشست به معنای پایین‌رفتن سطح زمین در اثر تغییر شکل و فشرده‌شدن لایه‌های زیرسطحی است. در دشت‌هایی که برداشت آب زیرزمینی بیش از میزان تغذیه طبیعی آبخوان باشد، کاهش سطح و فشار آب می‌تواند موجب تراکم رسوبات و در نهایت نشست زمین شود. به همین دلیل، فرونشست را نمی‌توان جدا از بحران آب زیرزمینی بررسی کرد.
دهقانی با اشاره به نشانه‌های فرونشست در دشت مرودشت گفت این پدیده در محدوده‌هایی از صنایع پتروشیمی و شهرک صنعتی مرودشت، اطراف تخت‌جمشید و نقش‌رستم و همچنین در مسیرهای ریلی مشاهده شده است. به گفته او، کمترین میزان فرونشست در نقاط کوهستانی و دامنه‌های اطراف دشت دیده می‌شود.
فرونشست شیراز و دشت کوار
عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز در بخش دیگری از سخنان خود به وضعیت فرونشست در محدوده شیراز پرداخت و گفت بخش‌هایی از جنوب و جنوب شرق کلان‌شهر شیراز، شهرک صنعتی و دشت کوار نیز با این پدیده مواجه هستند.
او تأکید کرد گسترش فرونشست تنها تهدیدی برای سطح زمین نیست و در صورت تداوم، می‌تواند زیرساخت‌هایی مانند ساختمان‌ها، راه‌ها، خطوط ریلی و تأسیسات را نیز در معرض آسیب قرار دهد؛ با این حال، مدیریت پیامدهای فرونشست بدون پرداختن به علت اصلی آن، یعنی افت منابع آب زیرزمینی، راه‌حل پایداری برای این مسئله ایجاد نمی‌کند.
مسئله اصلی؛ آبخوان‌هایی که فرصت بازگشت ندارند
دهقانی با تأکید بر اینکه فرونشست نشانه یک بحران عمیق‌تر است، گفت: «درد اصلی فرونشست نیست»، بلکه از بین رفتن منابع ارزشمند آب زیرزمینی و مرگ آبخوان‌هاست.
آبخوان‌ها ذخایر زیرزمینی آب هستند که طی دوره‌های طولانی شکل گرفته‌اند و سرعت تغذیه طبیعی بسیاری از آنها کمتر از میزان برداشت فعلی است. در چنین شرایطی، حتی کاهش برداشت نیز لزوماً به معنای بازگشت کامل آبخوان به وضعیت گذشته نیست؛ به‌ویژه در مناطقی که فرونشست و تراکم لایه‌های زمین رخ داده است.
دهقانی تغییر در سیاست‌گذاری‌های مرتبط با آب و اصلاح رویکردهای اجتماعی و اقتصادی را از الزامات مقابله با این بحران دانست و بر حفاظت از منابع آب زیرزمینی، توسعه کشاورزی علمی، بهینه‌سازی مصرف آب و تغییر الگوی کشت تأکید کرد.
جلوگیری از تجارت آب مجازی از طریق صادرات محصولات کشاورزی آب‌بر، ایجاد مشاغل پایدار جایگزین برای فعالیت‌های پرمصرف، آموزش و فرهنگ‌سازی بدون بزرگنمایی، مدیریت یکپارچه منابع آب و استفاده از تجربه سایر کشورها از دیگر راهکارهایی بود که این استاد دانشگاه برای کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی مطرح کرد.
او همچنین گفت نتایج تحقیقات مربوط به وضعیت فرونشست در دشت مرودشت در اختیار مراجع مرتبط قرار گرفته و هشدارها و توصیه‌های لازم نیز ارائه شده است.
دهقانی در پایان تأکید کرد حفاظت از آبخوان‌ها باید در مرکز سیاست‌گذاری‌های مدیریت آب قرار گیرد، چرا که ادامه برداشت بیش از ظرفیت منابع زیرزمینی، علاوه بر تشدید کم‌آبی، می‌تواند پیامدهای ماندگارتری مانند فرونشست و آسیب به زیرساخت‌های مناطق درگیر ایجاد کند.