دژکام: شهر سلامت شیراز باید به پیشران اقتصادی فارس تبدیل شودهاب لجستیکی جنوب کشور در شیراز راهاندازی میشودشیراز هاب پستی جنوب کشور میشودفعال رسانهای فارس نماینده باشگاه فوتبال ترکیه در ایران شدامام جمعه شیراز: مسجد باید به سنگر مقابله با جنگ ترکیبی تبدیل شودشهردار شیراز: مناسبسازی فضاهای شهری برای همه شهروندان، اولویت عدالت اجتماعی استشیراز میزبان نخستین رویداد المپیاد ملی بازیهای فکری شد؛ رقابت ۷۰ ورزشکار از ۱۱ استان در اتللو قهرمانی کشوراز ساخت گلخانه تا صادرات؛ تأکید امام جمعه شیراز بر تکمیل زنجیره تولید و احیای «هویت ایرانی» در بازارهای جهانی
به گزارش آونگ پرس، سیاوش بدری در نشست خبری با خبرنگاران، وضعیت بارندگی امسال را بهتر از سالهای گذشته توصیف میکند، اما همزمان تأکید دارد که بهبود بارش بهتنهایی نمیتواند فشار وارد بر منابع آب زیرزمینی را برطرف کند.
او میگوید تراز آبخوانهای فارس بهطور متوسط سالانه حدود ۳۰ سانتیمتر کاهش پیدا میکند؛ عددی که البته نباید با میزان فرونشست زمین یکسان تلقی شود. به بیان دقیقتر، ۳۰ سانتیمتر مربوط به افت تراز آب زیرزمینی است، نه اینکه زمین در تمام دشتهای استان سالانه ۳۰ سانتیمتر نشست کند.
افت طولانیمدت سطح آب زیرزمینی در آبخوانهایی که برداشت از آنها از ظرفیت تغذیه طبیعی بیشتر است، میتواند با فشردهشدن لایههای زمین زمینه فرونشست را فراهم کند. میزان این پدیده نیز به شرایط زمینشناسی، جنس لایههای زیرسطحی، میزان افت آب زیرزمینی و وضعیت هر دشت بستگی دارد.
در فارس، این مسئله در برخی دشتها از جمله محدوده مرودشت اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ بهویژه آنکه تختجمشید در همین پهنه قرار دارد. بدری پیش از این نیز درباره فرونشست در اطراف تختجمشید هشدار داده و از اقدامات مربوط به انسداد چاههای غیرمجاز در حریمهای این اثر تاریخی خبر داده است.
بارش بیشتر، آبخوانهای کمرمقتر
امسال ۸۵ درصد استان بارشی بیش از ۲۰۰ میلیمتر دریافت میکند؛ با این حال، توزیع بارش در همه مناطق یکسان نیست. بدری کمترین میزان بارش ثبتشده را ۱۱۷ میلیمتر در اقلید و بیشترین میزان را حدود ۶۷۰ میلیمتر در سپیدان اعلام میکند.
به گفته او، الگوی پراکنش بارش نیز نسبت به سالهای گذشته تغییر کرده و در بخشهایی از جنوب و شرق فارس که در سالهای اخیر با کاهش بارندگی مواجه بودهاند، وضعیت امسال بهتر شده است.
اما افزایش بارندگی لزوماً به معنای ترمیم سریع آبخوانها نیست. بخشی از بارش پیش از آنکه به منابع آب قابل استفاده برسد از چرخه خارج میشود و در سوی دیگر، برداشت از منابع زیرزمینی همچنان ادامه دارد.
آبخوانها همچنان منبع اصلی تأمین آب فارس
آخرین آماربرداری منابع آب که بدری به آن استناد میکند، حجم برداشت سالانه آب در فارس را حدود ۶.۸ میلیارد مترمکعب نشان میدهد. از این میزان، ۸۴ درصد از منابع زیرزمینی و ۱۶ درصد از منابع سطحی تأمین میشود.
این ارقام وابستگی بالای فارس به آبخوانها را نشان میدهد؛ وابستگیای که به گفته مدیرعامل آب منطقهای فارس، در سطح کشور حدود ۵۰ درصد است.
ساختار مصرف نیز تصویر روشنتری از فشار موجود ارائه میدهد. حدود ۹۰ درصد مصرف آب استان در بخش کشاورزی، ۸ درصد در بخش شرب و ۲ درصد در صنعت و خدمات انجام میشود.
از سوی دیگر، فارس حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد محصولات کشاورزی کشور را تولید میکند؛ موضوعی که نشان میدهد مدیریت آب در این استان با وضعیت تولید، اقتصاد و اشتغال بخش بزرگی از جامعه نیز گره خورده است.
از ۳۰ میلیارد مترمکعب بارش تا ۹ میلیارد مترمکعب آب تجدیدپذیر
برای درک فشار وارد بر منابع آب فارس، صرفاً نگاهکردن به میزان بارندگی کافی نیست.
بدری حجم بارش سالانه استان را حدود ۳۰ تا ۳۴ میلیارد مترمکعب اعلام میکند و میگوید حدود ۷۰ درصد این حجم در فرآیند تبخیر و تعرق از چرخه منابع آب قابل دسترس خارج میشود و حدود ۳۰ درصد باقیمانده در برآورد منابع آب تجدیدپذیر استان قرار میگیرد.
بر این اساس، حجم منابع آب تجدیدپذیر فارس حدود ۹ تا ۱۱ میلیارد مترمکعب برآورد میشود؛ یعنی تمام آبی که به شکل باران وارد استان میشود، در نهایت به منبعی قابل تجدید و قابل استفاده تبدیل نمیشود.
در عین حال، بدری میگوید حدود ۹۰ درصد منابع آب تجدیدپذیر استان مورد استفاده قرار میگیرد؛ در حالی که شاخص ۴۰ درصد را بهعنوان سطح موردنظر برای برداشت از منابع تجدیدپذیر مطرح میکند.
به این ترتیب، مسئله منابع آب فارس فقط میزان بارش نیست؛ میزان آبی که امکان تجدید دارد و حجم آبی که از این منابع برداشت میشود، بخش مهمتری از معادله آب استان را تشکیل میدهد.
۱۳۴ محدوده مطالعاتی فارس؛ ۲۲ درصد محدودههای کشور
گستردگی فشار بر منابع آب زیرزمینی فارس را میتوان در تعداد محدودههای مطالعاتی استان نیز مشاهده کرد.
به گفته بدری، از ۶۰۹ محدوده مطالعاتی منابع آب در کشور، ۱۳۴ محدوده در فارس قرار دارد؛ سهمی حدود ۲۲ درصد از کل محدودههای مطالعاتی کشور.
ازاین تعداد، ۱۱۹ محدوده بهطور کامل در داخل فارس قرار گرفته و سایر محدودهها با استانهای همجوار مشترک هستند.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای فارس همچنین میگوید بیش از ۹۰ درصد محدودههای مطالعاتی استان در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند؛ وضعیتی که نشان میدهد فشار بر منابع زیرزمینی فارس صرفاً حاصل یک سال کمبارش نیست و ریشه در کسری انباشته آبخوانها دارد.
کشاورزی؛ جایی که اصلاح مصرف باید آغاز شود
وقتی حدود ۹۰ درصد مصرف آب استان در کشاورزی اتفاق میافتد، طبیعی است که بخش مهمی از سیاست کاهش مصرف نیز متوجه همین بخش باشد.
بدری اجرای الگوی کشت را یکی از راهکارهای اصلی مدیریت منابع آب میداند و میگوید اجرای آن میتواند حدود ۳۰ درصد از مصرف آب کشاورزی را کاهش دهد.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که افزایش منابع تأمین آب، بدون کنترل تقاضا، الزاماً به معنای کاهش فشار بر آبخوانها نیست. اگر منابع جدید به افزایش مصرف منجر شوند، مسئله کسری آبخوان همچنان پابرجا خواهد ماند.
۳۲ هزار و ۸۰۰ حلقه چاه هوشمندسازی شدهاند
در کنار اصلاح مصرف، کنترل میزان برداشت از چاهها نیز در دستور کار آب منطقهای فارس قرار دارد.
بدری تعداد چاههای هوشمندسازیشده استان را ۳۲ هزار و ۸۰۰ حلقه اعلام میکند و یکی از مشکلات موجود را اضافهبرداشت از چاههای دارای پروانه میداند؛ بهگونهای که در برخی موارد برداشت به دو برابر حجم مجاز میرسد.
به گفته او، تجهیزات اندازهگیری و کنترل هوشمند امکان رصد برداشت چاهها و ارائه هشدار به بهرهبردار را فراهم میکند تا میزان برداشت از سقف تعیینشده در پروانه عبور نکند.
با این حال، تعداد چاههای مجهز به تجهیزات هوشمند بهتنهایی نمیتواند میزان موفقیت این سیاست را نشان دهد. اثر واقعی این اقدام باید در کاهش اضافهبرداشت و تغییر روند کسری آبخوانها قابل مشاهده باشد.
پساب و آب دریا؛ دو مسیر کاهش وابستگی
در کنار مدیریت مصرف، آب منطقهای فارس استفاده از منابع غیرمتعارف را نیز دنبال میکند.
بدری با اشاره به تکالیف برنامه هفتم توسعه میگوید صنایع، فضای سبز و بخش خدمات باید به سمت استفاده از منابع غیرمتعارف، بهویژه پساب، حرکت کنند.
او توسعه تصفیهخانههای فاضلاب را یکی از مسیرهای تأمین این منابع میداند و معتقد است استفاده از پساب میتواند بخشی از نیازهای غیرشرب را تأمین و فشار بر منابع متعارف را کاهش دهد.
آب دریا نیز بخشی از برنامه تأمین آب استان است. به گفته بدری، سهم تخصیصیافته فارس از آب دریا ۴۰۰ میلیون مترمکعب در سال است که تاکنون ۱۴۵ میلیون مترمکعب آن به سرمایهگذاران واگذار شده است.
او همچنین از ادامه پیگیری مسیر انتقال آب از پارسیان به سمت لامرد، لارستان و مناطق شرقی استان خبر میدهد و میگوید فعالیت سرمایهگذاران در نوار ساحلی برای شیرینسازی و برداشت آب دریا در جریان است.
آب سطحی سهم بیشتری از آب شرب شیراز میگیرد
در بخش تأمین آب شرب، کاهش وابستگی شیراز به منابع زیرزمینی یکی از محورهای مهم برنامه آب منطقهای فارس است.
بر اساس توضیحات بدری، پیش از بهرهبرداری از خط دوم آبرسانی شیراز، ۸۰ درصد آب مورد نیاز این شهر از منابع زیرزمینی و ۲۰ درصد از منابع سطحی تأمین میشد. با بهرهبرداری از خط دوم، سهم منابع سطحی به ۳۶ درصد رسیده است.
بدری میگوید با تکمیل پروژههای در دست اجرا، سهم منابع سطحی در تأمین آب شیراز طی دو سال آینده به ۴۵ درصد خواهد رسید و در ادامه، با اجرای طرحهای پیشبینیشده، امکان افزایش این سهم تا ۶۶ درصد وجود دارد.
او همچنین تأکید میکند که پیش از رسیدن به افق موردنظر، سهم استفاده از منابع آب سطحی در تأمین آب شرب فارس از ۵۰ درصد عبور خواهد کرد.
افزایش سهم آب سطحی زمانی میتواند به کاهش فشار بر آبخوانها کمک کند که واقعاً جایگزین بخشی از برداشتهای زیرزمینی شود؛ در غیر این صورت، صرفاً افزایش ظرفیت تأمین آب به معنای احیای آبخوانها نخواهد بود.
خط سوم آبرسانی شیراز در مسیر اجرا
در ادامه این برنامه، خط سوم آبرسانی شیراز از تنگسرخ بشار نیز در برنامه آب منطقهای فارس قرار دارد.
بدری طول این پروژه را بیش از ۱۳۰ کیلومتر اعلام میکند و میگوید طراحی آن انجام شده و مراحل ورود به فاز اجرایی در حال پیگیری است.
او همچنین از بیش از ۸۶۰ کیلومتر خطوط انتقال در حال بهرهبرداری و حدود یکهزار و ۲۰۰ کیلومتر خطوط انتقال در دست مطالعه در استان خبر میدهد.
به گفته بدری، شماری از پروژههای آبرسانی در شهرها و مناطق دارای تنش آبی نیز در حال اجرا هستند و پیشرفت برخی از آنها به ۷۰ تا ۷۵ درصد رسیده است.
سدها بخشی از منابع سطحی فارس هستند
ظرفیت ذخیره سدهای در حال بهرهبرداری فارس حدود ۳ میلیارد و ۸۰ میلیون مترمکعب اعلام میشود.
بدری میگوید در زمان ارائه گزارش، حدود یک میلیارد و ۶ میلیون مترمکعب آب در مخازن سدهای استان وجود دارد که معادل حدود ۳۸ درصد ظرفیت آنهاست.
او همچنین از رهاسازی بیش از ۱۰۴ میلیون مترمکعب آب برای مزارع گندم پاییندست خبر میدهد و بر ضرورت ایجاد تعادل میان نیازهای مختلف در مدیریت مخازن تأکید میکند.
مدیریت آب فارس به سمت پایش لحظهای میرود
بخش دیگری از برنامه آب منطقهای فارس به توسعه زیرساختهای پایش و مدیریت داده اختصاص دارد.
بدری از راهاندازی مرکز پایش منابع آب استان خبر میدهد؛ مرکزی که قرار است اطلاعات مربوط به منابع آب، میزان برداشت، چاهها و شاخصهای کمی و کیفی منابع را یکپارچه کند.
به گفته او، با تکمیل سامانههای پایش و کنترل هوشمند، میزان برداشت چاههای کشاورزی و صنعتی قابل رصد خواهد بود و اطلاعات منابع آب در اختیار مدیران قرار میگیرد.
مدیرعامل آب منطقهای فارس همچنین از تدوین طرح جامع مدیریت آب استان خبر میدهد؛ طرحی که حدود دو سال و نیم است روی آن مطالعه میشود و با مشارکت دانشگاهیان، مشاوران، کشاورزان، بخش صنعت و دیگر ذینفعان در حال تدوین است.
به گفته بدری، در این طرح برای بخشهای کشاورزی، صنعت و محیط زیست و همچنین تأمین، انتقال و توزیع آب، سناریوهای مختلف پیشبینی شده است.
مسئله فارس فقط کمبود بارش نیست
مجموع این آمارها نشان میدهد مسئله آب فارس را نمیتوان صرفاً با میزان بارندگی یک سال سنجید.
امسال بارش در بخش قابل توجهی از استان بهتر شده، اما تراز آبخوانها همچنان بهطور متوسط سالانه حدود ۳۰ سانتیمتر افت میکند؛ ۸۴ درصد آب برداشتشده از منابع زیرزمینی تأمین میشود، حدود ۹۰ درصد منابع آب تجدیدپذیر مورد استفاده قرار میگیرد و نزدیک به ۹۰ درصد مصرف آب نیز در بخش کشاورزی اتفاق میافتد.
در چنین شرایطی، افزایش بارندگی زمانی میتواند به بهبود پایدار منابع آب منجر شود که بخشی از آن فرصت نفوذ و تغذیه آبخوانها را پیدا کند و همزمان برداشت از منابع زیرزمینی کاهش یابد.
در غیر این صورت، تداوم فاصله میان تغذیه و برداشت آبخوانها فقط به کاهش سطح آب چاهها ختم نمیشود و میتواند زمینهساز پیامدهایی مانند فرونشست زمین شود؛ پدیدهای که در برخی دشتهای فارس اهمیت بیشتری پیدا کرده و در محدودههای پیرامون میراث تاریخی استان، از جمله تختجمشید، حساسیت بیشتری دارد.
گزارش: سیده مریم ترابی
دیدگاهتان را بنویسید